ประวัติศาสตร์การบริหารจัดการพื้นที่ กทม. จาก พ.ศ. 2325 ถึงปัจจุบัน

กรุงเทพมหานครได้รับการสถาปนาเป็นราชธานีของอาณาจักรรัตนโกสินทร์เมื่อวันที่ 21 เมษายน 2325 ในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ขึ้นตรงต่อกรมเวียง ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงจัดให้ปกครองแบบคณะกรรมการ โดยทรงให้พระราชวงศ์และข้าราชการเป็นคณะกรรมการ ก่อนที่จะทรงยกเลิก และเปลี่ยนฐานะกรมเวียงเป็นกระทรวงเมืองและกระทรวงนครบาลตามลำดับ

ปี พ.ศ. 2440 ซึ่งยังอยู่ในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีการจัดตั้งสุขาภิบาลกรุงเทพฯ ตาม พ.ร.ก. สุขาภิบาลกรุงเทพฯ ร.ศ. 116 ทำหน้าที่รักษาความสะอาดเพื่อป้องกันโรค ทำลายขยะมูลฝอย จัดที่ขับถ่ายของประชาชน ควบคุมการปลูกสร้างหรือซ่อมโรงเรือนที่จะก่อโรค และขนย้ายสิ่งโสโครกและสิ่งก่อความรำคาญแก่ประชาชน พร้อมทั้งกำหนดให้มีเจ้าพนักงานสุขาภิบาลอยู่ภายใต้สังกัดของเสนาบดีกระทรวงนครบาล.

ปี พ.ศ. 2479 รัฐบาลพระยาพหลพลพยุหเสนาจัดตั้งเทศบาลนครกรุงเทพฯ และเทศบาลนครธนบุรี ตาม พ.ร.บ. จัดตั้งเทศบาลนครกรุงเทพฯ พ.ศ. 2479 และ พ.ร.บ. จัดตั้งเทศบาลนครธนบุรี พ.ศ. 2479

ปี พ.ศ. 2514 คณะปฏิวัติ โดยจอมพล ถนอม กิตติขจร ออกประกาศรวมเทศบาลนครกรุงเทพฯ กับเทศบาลนครธนบุรีเข้าด้วยกันเป็น เทศบาลนครหลวง พร้อมทั้งรวมจังหวัดพระนครกับจังหวัดธนบุรีเข้าด้วยกันเป็น นครหลวงกรุงเทพธนบุรี

ปี พ.ศ. 2515 คณะปฏิวัติ โดยจอมพล ถนอมออกประกาศเปลี่ยนชื่อเรียกนครหลวงกรุงเทพธนบุรีเป็น “กรุงเทพมหานคร” โดยรวมกิจการของนครหลวงกรุงเทพธนบุรี องค์การบริหารนครหลวงกรุงเทพธนบุรี เทศบาลนครหลวง และสุขาภิบาลต่าง ๆ ในเขตนครหลวงเข้าด้วยกัน กำหนดให้มีผู้ว่าและรองผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานครจากการแต่งตั้งโดยคณะรัฐมนตรี และสภากรุงเทพมหานครที่มาจากทั้งการเลือกตั้งส่วนหนึ่งและแต่งตั้งอีกส่วนหนึ่ง และแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็นเขตและแขวง

ปี พ.ศ. 2518 รัฐบาลสัญญา ธรรมศักดิ์ ออก พ.ร.บ. ระเบียบบริหารราชการกรุงเทพมหานคร กำหนดให้กรุงเทพมหานครเป็นทบวงการเมือง มีฐานะเป็นราชการบริหารส่วนท้องถิ่นนครหลวง และกำหนดให้ผู้ว่า รองผู้ว่า และสมาชิกสภาที่มาจากการเลือกตั้ง แต่ในทางปฏิบัติปรากฏว่า มีการเลือกตั้งผู้ว่า รองผู้ว่า และสมาชิกสภาภายใต้ พ.ร.บ. นี้เพียงครั้งเดียวเท่านั้น ก่อนที่นายกรัฐมนตรี ธานินทร์ กรัยวิเชียร จะสั่งให้พ้นจากตำแหน่ง และแทนที่ด้วยผู้ว่าและสภาที่มาจากการแต่งตั้งไปอีกระยะหนึ่ง

ปี พ.ศ. 2528 รัฐบาลพลเอก เปรม ติณสูลานนท์ ออก พ.ร.บ. ระเบียบบริหารราชการกรุงเทพมหานคร พ.ศ. 2528 กำหนดให้กรุงเทพมหานครเป็นนิติบุคคลและเป็นราชการบริหารส่วนท้องถิ่น พร้อมทั้งมีผู้ว่าและสมาชิกสภามาจากการเลือกตั้งเช่นเดิม รวมทั้งจัดให้มีสำนักงานเขตที่มีผู้อำนวยการเขตเป็นผู้บังคับบัญชา และมีสภาเขตที่มาจากการเลือกตั้งด้วย

ปัจจุบัน กรุงเทพมหานครอยู่ภายใต้การกำกับของ พ.ร.บ. ระเบียบบริหารราชการกรุงเทพมหานคร (ฉบับที่ 6) พ.ศ. 2562 ประกาศใช้ในสมัยรัฐบาลพลเอก ประยุทธ์ จันทร์โอชา ยังคงโครงสร้างผู้ว่าและสภากรุงเทพมหานครที่มาจากการเลือกตั้งเช่นเดิม แต่ได้ยกเลิกกลไกสภาเขตไป ตามข้อกำหนดที่มิให้นำบทบัญญัติเกี่ยวกับสภาเขตมาใช้

เรื่องและภาพ: พงศ์ปรีดา ลิ้มวัฒนะกุล

---