ระบบอุปถัมภ์ ผลกระทบและทางออก
ระบบอุปถัมภ์อาจเปิดช่องให้เกิดการทุจริต ทำให้เกิดการกีดกันทางทรัพยากรและโอกาส ส่งผลเสียต่อระบบยุติธรรมและการพัฒนาประเทศ
ทางออกของการจัดการระบบอุปถัมภ์ในไทย ควรทำให้ราชการเป็น Open government, ส่งเสริมความเท่าเทียมทางเศรษฐกิจและสังคมกับประชาชนทุกกลุ่ม, เสริมสร้างค่านิยมให้สนับสนุนคนที่มีความสามารถ ไม่ใช่คนใกล้ชิด, และเสริมสร้างความเป็นพลเมือง ไม่ยอมรับการใช้อำนาจที่ไม่เป็นธรรม และมีส่วนร่วมในการตรวจสอบการทำงานของรัฐ
